Chơn lý Thập nhị nhơn duyên

Hòa thượng Thích Giác Toàn, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Thường trực Giáo phẩm Hệ phái diễn kệ bộ Chơn lý, đã ấn hành trong 4 tập. Nhân tưởng niệm 68 năm ngày Tổ sư vắng bóng (1954-2022), Giác Ngộ trích một phần trong Chơn lý - Thiền quang vi diệu, giới thiệu cùng quý độc giả.

I. Nhơn duyên sanh cõi đời

Có mười hai duyên pháp

Hằng chuyền níu nhau mãi

Do đó, có chúng sanh

Có vui rồi có khổ

Tấn hóa hay tiêu diệt:

Vô minh sanh ra Hành

Hành rồi sanh ra Thức

Thức sanh ra Danh sắc

Danh sắc sanh Lục nhập

Lục nhập sanh ra Xúc

Xúc rồi sanh ra Thọ

Thọ rồi sanh ra Ái

Ái rồi sanh ra Thủ

Thủ rồi sanh ra Hữu

Hữu rồi sanh ra Sanh

Sanh rồi sanh ra Tử

Tử trở lại Vô minh

Luân hồi chịu khổ nhọc.

Vô minh là không sáng

Hay là chưa có biết

Cũng là cảnh võ trụ

Khi chưa có tứ đại

Và chưa có chúng sanh

Ta không thể biết được

Vô minh sanh ra hành

Hành là sự vận hành

Nước, đất, lửa, gió... xoay

Chuyển thành: Quả địa cầu

Rung động và thay đổi

* Buổi đầu: Hành sanh thức

Thức là cái biết, sống

Của chúng sanh vạn vật

* Thức sanh ra danh sắc

Danh sắc là tên gọi

Của sắc thân tứ đại

* Danh sắc sanh lục nhập

Lục nhập là sắc, thinh

Hương, vị, xúc, pháp ngoài

Thức trong xúc đối tượng

Sanh mắt, tai, mũi, lưỡi

Thân, ý của con người

* Lục nhập sanh ra xúc

Xúc là sự xúc đối

Xúc động và xúc giác

Xúc tiếp căn và trần

* Xúc sanh ra tình thọ

Thọ là sự ưa chịu

Thức do căn nhiễm trần

* Thọ rồi sanh ra Ái

Ái thương yêu trìu mến

Lục trần và lục căn

Và chúng sanh các pháp

* Ái sanh ra chấp thủ

Thủ cất lấy, giữ gìn

* Thủ sanh ra hiện hữu

Hữu là có, là thật

Là có có, hoài hoài

* Hữu lần sanh ra sanh

Là sanh sản, nảy nở

Là chế biến tạo thêm

* Sanh rồi sanh ra tử

Tử thay đổi, chết mất

Tàn tiêu và tan hoại

Không không, dứt diệt bỏ

Sau đó hồi quay lại

Quanh quẩn bao nhiêu việc

Loay hoay chịu khổ nhọc

Mãi mãi hoàn không công

Đành sống trong chiêm bao

Ban đêm sợ hình bóng

Chẳng biết đâu về đâu

Và ở đâu, ra sao...

Cũng như cá ao cạn

Không biết đường lui, tới

Mặc cho sự rủi may

Tôi mọi cho quỷ ma

Đó là mười hai duyên

Của tứ đại lăn xoay.

II. Còn đây mười hai duyên

Của chúng sanh luân hồi:

Vô minh thuở chưa thai

Chưa có được, biết được

Sanh ra Hành: Giao hiệp

Sanh ra Thức: Cái biết

Cái sống trong thai bào

Rồi sanh ra Danh sắc

Tên gọi của sắc thân

Rồi sanh ra Lục nhập

Là sắc, thinh, hương, vị

Xúc, pháp nhập sáu căn

Lúc mới sanh - sanh Xúc

Sự cảm xúc, xúc tiếp

Xúc động và Giác - Đối

Sanh ra thọ - ưa chịu

Biết muốn ham vui thích

Sanh ra Ái - thương yêu

Và tríu mến kẻ khác

Sanh ra Thủ - giữ lấy

Làm chồng vợ riêng tư

Ích kỷ, chấp thủ, xấu

Sanh ra Hữu - có thai

Có gia đình riêng tư

Tham sân si... độc ác

Có sự nghiệp của mình

Sanh - Sanh con nảy cháu

Lần sanh thêm tội ác

Nghề nghiệp khổ trược đời

Sanhra Tử là chết

Mất tiêu diệt, không không

Sự sanh và sự chết

Nối tiếp nhau sanh hóa

Tiêu hoại và đổi thay

Luân hồi chịu khổ nhọc!

Đồ bể rồi sắm thêm

Thất bại thì làm lại

Cứ xoay tròn như thế

Trong dốt nát vô minh

Chết rồi thì mất hết

Biết đời có bấy nhiêu

Nhập thai sanh trở lại.

Dòng luân hồi vô tận!

Sống để rồi lần chết

Chết để rồi sống lại

Cam chịu kiếp luân hồi

Xoay vòng đời nghiệt ngã

Chẳng hiểu sao thiệt giả

Làm ăn và học hành

Nghề nghiệp đường danh lợi

Tình yêu và gia đình

Giành giựt và cướp bóc

Chen đua trong vật chất

Kiếp sống tạm phù du

Mơ màng trong vui khổ

Tới đâu lần hay đó

Chẳng biết ngả đầu đuôi

Thiện ác xoay mù mịt

Vừa ý chen chúc vào

Quấy khổ đành cam chịu

Kham nhẫn cõi phù sinh.

III. Lại nữa, khổ vô lý

Của chúng sanh, cuộc đời

Sống buông trôi thân phận

Sống thả nổi chơi bời

Cho mình hay, mình giỏi

Học tập, chữ tiếng tốt

Tự cao và tự phụ

Chấp gia phong, tuổi tác

Trong dốt nát Vô minh

Không quán xét tầm tòi

Không ngó trước, xem sau

Sống nay lần, mai lựa

Đến đâu hay đến đó

Sống không thông chơn lý

Không lập chí chính mình

Mờ mịt trong bóng tối

Thôi thì cứ lần mò

Hành ma và tác quái

Múa xoay khổ thở mệt

Cố an ủi phủi quên

Nuôi giấc mộng trần đời

Mê ngủ gà, ngủ gật

Vui chịu sự hành hạ

Rồi tự thị tài trí

Thức mưu mô tự thân

Nương theo Danh sắc mình

Hình đẹp và bóng xinh

Tiếng tăm mùi vị thơm

Và vật chất mịn màng

Có ai hơn mình đâu!

Mà phải lo cượng cầu

So đo Căn - Trần - Thức

Mặc thù tạc hơn thua

Mặc Lục nhập tương tác

Càng tiếp Xúc vật chất

Càng sanh Thọ ưa chịu

Tham sân si làm của

Thân khẩu ý tự thân

Tự mãn Ái không rời

Chấp họ hàng quyến thuộc

Mà Thủ giữ tài sản

Chấp cho là có Hữu

Thay đi và đổi lại

Có vẫn mãi có hoài

Và Sanh đi sanh lại

Con cháu sự nghiệp dài

Đến một ngày Tử chết

Không quen cảnh vắng không

Lòng nhớ cảnh, nhớ người

Ý khổ tìm nhập thai

Trói buộc luân hồi mãi

Chỉ biết có bấy nhiêu

Trôi theo nguồn dục vọng

Mặc cho thức nổi chìm.

Có kẻ quá tham lam

Mà nhẫn tâm tàn bạo

Đến nỗi phải khổ điên

Tiêu diệt luôn cái thức!

Hoại tử rồi mất luôn

Cũng có kẻ buộc ràng

Cố chấp có cuộc đời

Chôn chết thức trong trần

Đến khi bừng tỉnh ngộ

Biết cái sống chủ nhơn

Bỏ cái ta giả dối

Bỏ cái ngã sở chấp

Mà yên lặng nín nghỉ

Cõi tịch lặng Niết-bàn!

Sanh như thế tức là

Sự sống bằng tinh thần

Tử như vậy chính là

Chết từ bỏ vật chất

Bậc thật sự Giác ngộ

Mới thật là dứt khổ.

IV. Sự luân hồi, lộn lại

Nào biết ai lớn nhỏ

Nào biết ai trước sau

Cứ mãi bám níu nhau

Xoay lăn tròn chóng mặt

Vô minh không tự biết

Là trụ cốt khởi đầu

Hành ác tức căm xe

Nối kết Thức tiến lên

Danh sắc - Lục nhập - Xúc

Thọ và Ái trôi lăn

Ái chúng sanh bình đẳng

Đến đỉnh cao trí tuệ

Vào chơn như làm Phật

Bay bổng thoát luân hồi

Thoát bánh xe khổ não!

Trái lại, Ái dục tình

Thì ích kỷ độc ác

Nặng nề buộc dính chặt

Phải rớt lộn trở xuống

Thủ, Hữu và Sanh, Tử

Tử rồi quay nhập thai

Danh sắc - Lục nhập - Xúc

Thọ và Ái trở lại

Xoay tròn và khổ lụy!

Càng Vô minh tối tăm

Càng Hành ácvận chuyển

Chúng sanh như con mọt

Đeo trụ cốt Vô minh

Phải điên đầu rối óc...

Níu lấy cây căm Hành

Té chơi vơi, lộn ruột!

Người mà ôm vành xe

Thức - Danh sắc - Lục nhập

Ái - Thủ - Hữu - Sanh - Tử...

Bị chết khổ tan hình!

Ấy là kẻ mãi sanh

Sanh tội ác, chết diệt

Thương đau... lụy đời đời

Vậy ta nên nhớ rằng:

Ái chúng sanh - hành thiện

Đến trí huệ chơn như

Ngôi chánh giác viên mãn

Sống đời đời không khổ

Kẻ buộc Ái tình dục

Đi vào đường vạy tà

Hành ác đến Vô minh

Nẻo vọng động, si mê

Chết diệt tiêu... khổ não

Chẳng được chút vui nào!

V. Thật vậy, sống ở đời

Biết làm chủ chính mình

Lấy trí tuệ trụ cột

Hành thiện làm căm xe

Chơn như làm vành bánh

Tức là bánh xe pháp

Chúng sanh cỡi bên trên

Đi chung quanh vòng đời

Sáng chói chơi, bay nhẹ

Hơn là lấy bánh xe

Vô minh làm trụ cốt

Hành ác làm căm xe

Vọng tưởng làm vành bánh

Mà phải chịu thảm hình!

Trong bánh xe vô minh

Luân hồi tám khổ lớn

Sanh - già và bệnh - chết

Cầu muốn không được khổ

Thương yêu xa lìa khổ

Thù ghét mà gặp gỡ

Ngũ uẩn xấu, tốt... hành

Cả muôn điều đau khổ!

Còn bánh xe trí tuệ

Có tám đạo Niết-bàn:

Thấy chánh, suy gẫm chánh

Nói chánh và làm chánh

Sống chánh, siêng năng chánh

Niệm tưởng, yên định chánh

Tất cả hưởng an vui!

Vô minh như dây rối...

Càng cựa quậy, buộc mình

Chẳng biết đầu, biết đuôi

Càng xao xuyến... càng khổ!

Trí tuệ như gươm bén

Cắt đứt chỉ mành đời

Đầu đuôi đều rã đoạn

Trí tuệ biết dừng nghỉ

Thanh nhàn và an tịnh

Vô minh ưa chạy nhảy

Nói làm cấu trược ảo

Mệt nhọc khổ không công!

Suốt đời múa giễu trò

Đến chết còn sợ sệt

Đảo điên trong mê muội

Dầu tỉnh ra đã muộn

Mong cầu đời kiếp khác

Chưa biết sẽ ra sao!

Thế mới chợt hiểu rằng:

Trần thế khói bụi mờ

Gió mưa ngày đêm lạnh

Khổ đau tự mình chịu

Khó than cùng chồng vợ

Mẹ cha và quyến thuộc

Có miệng mà như không

Chẳng kêu cứu được ai

Thế gian đầy khổ não

Thế gian là mộng ảo!

VI. Đứa trẻ trong bụng mẹ

Màn Vô minh che lấp

Bị các Hành bên ngoài

Mà sanh Thức biết trong

Có thức mới tượng hình:

Danh sắc và Lục nhập

Thai lớn chun ra ngoài

Ba tuổi lần có Xúc

Sáu tuổi Thọ tăng dần

Mười hai tuổi có Ái

Ái còn nhỏ hồn nhiên

Trong sạch và chơn chánh

Mười hai... biết thương yêu

Chấp thủ với gia đình

Ba mươi tuổi... xã hội

Bốn tám tuổi… già giặn

Biết thương yêu chúng sanh

Ái tình cao thượng ấy

Nảy nở đúng như vậy

Thật bác ái đại đồng

Thật từ bi vô lượng

Nhất định sẽ thành Phật.

Người: Thương yêu gia đình

Trời: Thương yêu xã hội

Phật: Thương yêu chúng sanh

Các bậc ấy quên mình