Đạo đức của người làm báo Phật giáo

Ban TT-TT Hệ phái 01/02/2013, 07:15

I. TỔNG LUẬN VỀ BÁO CHÍ PHẬT GIÁO VIỆT NAM

A. Nhìn lại lịch sử báo chí Phật giáo Việt Nam

Báo chí Phật giáo Việt Nam ra đời trong phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam, lúc nền báo chí chữ quốc ngữ ở xứ ta đã bước vào thời kỳ phát triển, được dấy lên bởi những vị cao Tăng có thực học và nặng lòng với Phật giáo trước sự suy đồi của nền Phật học trong nước, những người mới bước đầu tiếp xúc với Tây học, không có kinh nghiệm về nghề làm báo nhưng đã nhận thức đúng đắn rằng báo chí là phương tiện thích đáng cho công cuộc vận động của mình.

Lịch sử báo chí Phật giáo Việt Nam thời kỳ 1923-1951 cho thấy các vị lãnh đạo phong trào chấn hưng Phật giáo ở nước ta có viễn kiến, đã cổ vũ được nhiệt tâm của những bậc thức giả khắp nước. Giai đoạn lịch sử ấy cũng xác nhận vai trò quan trọng của báo chí Phật giáo trong việc đem lại sự thống nhất bước đầu của Phật giáo nước ta. Tiếc rằng hoàn cảnh chính trị trong nước ở giai đoạn tiếp sau đã không cho phép báo chí Phật giáo Việt Nam phát triển đúng với năng lực của những người đã đặt định được nền tảng cho một nền văn học báo chí Phật giáo rất riêng đó.

Khi đất nước bị chia đôi vào năm 1954, miền Bắc tiếp tục dốc toàn lực vào việc thống nhất đất nước, báo chí Phật giáo không có lý do để tồn tại; trong lúc đó, báo chí Phật giáo miền Nam chịu sự áp chế nặng nề kéo dài suốt 9 năm dưới thời Đệ nhất Cộng hòa (1954-1963) nên không thể phát triển. Tuy vậy, sau 1963, báo chí Phật giáo ở miền Nam bước đầu hồi sinh và đã tự đặt định cho mình nhiệm vụ hoằng pháp bên cạnh việc khơi gợi nhu cầu nghiên cứu sâu hơn về Phật học và lịch sử Phật giáo nước nhà. Do bầu không khí phân rã tư tưởng của thời chiến và sự chia rẽ ngay trong nội bộ của Phật giáo miền Nam, nhìn chung, báo chí Phật giáo thời ấy thiếu định hướng. Những thành quả đạt được lúc bấy giờ, nếu có, là do sự cố gắng của những nhóm nhỏ hoạt động riêng rẽ, đứng ngoài những tranh chấp bè phái. Trong điều kiện ấy, báo chí Phật giáo miền Nam vẫn cố sức giành lấy những thuận lợi nho nhỏ trong lúc chiến tranh ngày một ác liệt và các thế lực phi Phật giáo vẫn chiếm ưu thế, cũng đã có những đóng góp khiêm tốn trong việc tham gia xây dựng một nền văn học Phật giáo và một không khí nghiên cứu Phật học khá sôi nổi ở miền Nam. Cần lưu ý rằng Phân khoa báo chí thuộc Đại học Vạn Hạnh khai giảng khóa đầu tiên vào năm 1968 là một trong những cơ sở đào tạo về báo chí ở trình độ đại học xuất hiện khá sớm ở nước ta. Dù sao thì những hoạt động ấy cũng đem lại một cái nhìn mới về Phật giáo cho người dân trong nước và cũng có một số tiếng vang ở nước ngoài. Hoạt động báo chí Phật giáo miền Nam thời kỳ ấy cũng là một thành tố góp phần vào việc làm chấm dứt cuộc chiến Nam Bắc kéo dài nhiều năm.

Sau khi đất nước thống nhất, báo chí Phật giáo Việt Nam lại tiếp tục có mặt, ban đầu trong một không khí còn nghi kỵ, nhưng sau đó đã từng bước giành được sự chấp nhận của xã hội. Từ khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam ra đời vào năm 1981, hoạt động báo chí Phật giáo dần khởi sắc nhưng vẫn thiếu định hướng. Tuy báo chí Phật giáo Việt Nam là một bộ phận nhỏ trong cơ cấu hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam; và trong số những người lãnh đạo hoạt động báo chí Phật giáo Việt Nam có nhiều vị đã trưởng thành trong hoạt động báo chí nói chung, trong việc đóng góp vào nền văn học báo chí Phật giáo Việt Nam nói riêng, đại đa số những người làm báo Phật giáo Việt Nam chưa nhận được sự đào tạo của Giáo hội, chỉ có khả năng viết lách và được định hướng cá nhân bằng giới luật của nhà Phật.

B. Thử đặt định vị ví và vai trò báo chí Phật giáo trong nền văn hóa dân tộc

Sau hơn ba mươi năm hoạt động, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã thực sự phát triển và có nhiều đóng góp cho đất nước về các mặt văn hóa, tư tưởng và học thuật; nhưng nhìn chung, hoạt động báo chí Phật giáo vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Giáo hội cần có kế hoạch xây dựng báo chí Phật giáo thành một ngành hoạt động có thực lực để góp phần mở rộng hoạt động hoằng pháp, đưa lối sống của nhà Phật vào cuộc đời, kịp thời thông tin về những hoạt động của những cộng đồng Phật tử hoặc những hoạt động hướng về đạo Phật trong việc nâng cao nhận thức xã hội, cổ vũ lối sống hòa hợp giữa người với người cũng như giữa người với môi trường xã hội và thiên nhiên, xây dựng một xã hội hiền thiện, hòa bình trước hết cho dân tộc Việt Nam và sau đó cho khu vực, cho thế giới. Để đạt được những mục tiêu đó, trước hết, ta thử đặt định vị trí và vai trò của báo chí Phật giáo trong nền văn hóa của dân tộc.

1. Vị trí của báo chí Phật giáo

Ngày nay, báo chí được hiểu là tất cả những bài viết có chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm cung cấp chính xác và kịp thời cho quần chúng những thông tin, các nhận định hoặc các lời bình luận về những sự kiện mang tính tin tức thuộc mọi lãnh vực hoạt động của con người ở khắp mọi nơi, được phát hành thông qua các phương tiện ấn loát, được phát trên sóng truyền thanh truyền hình hoặc trên mạng kỹ thuật số theo định kỳ… Báo chí khác với sách và các trang blog cá nhân ở chỗ sách và trang blog cá nhân thường không thể hiện các sự kiện mang tính tin tức, không đáp ứng kịp thời nhu cầu được thông tin của quần chúng và không xuất hiện theo định kỳ. Như vậy, báo chí ngày nay có một phạm vi hoạt động rất rộng lớn. Tuy nhiên, mỗi đơn vị báo chí thường tập trung vào một lĩnh vực chuyên biệt, vì như thế thì mới có thể thu thập được những tin tức cập nhật và chính xác, mới đưa ra được những nhận định hoặc bình luận sắc sảo trong phạm vi chuyên môn của mình. Báo chí Phật giáo là những đơn vị báo chí tập trung vào những thông tin liên quan đến mọi hoạt động của Phật giáo hoặc có tính cách Phật giáo. Tất nhiên, những vấn đề có sự quan hệ hỗ tương giữa nhiều lĩnh vực khác nhau cũng có được sự quan tâm của những đơn vị báo chí chuyên về một lĩnh vực. Do vậy, báo chí Phật giáo cũng cần phải giới thiệu với công chúng những sự kiện có quan hệ tương tác với Phật giáo. Trong thế giới đương đại, Phật giáo là một tôn giáo được nhiều người trên thế giới khát khao nghiên cứu khi họ cảm nhận được những đóng góp thiết thực đối với cuộc sống của loài người mà giáo lý của Đức Phật Thích-ca có thể mang lại. Ngay trong đất nước ta, ngày càng có nhiều người cố công tìm hiểu về đạo Phật để điều chỉnh lối sống của mình, của gia đình mình với mục đích có được sự an lạc ngay trong cuộc sống hiện tại. Khi thực sự là người đưa tin xác thực và cung cấp những nhận định đúng mực về Phật giáo và các hoạt động Phật giáo, báo chí Phật giáo sẽ có thể đạt tới vị trí góp phần dẫn đạo về văn hóa và tư tưởng của xã hội; vì lẽ trong mọi xã hội, cho đến nay báo chí vẫn là phương tiện hướng dẫn dư luận chính yếu trên tất cả mọi lĩnh vực.

2. Vai trò của báo chí Phật giáo

Nếu được sắp xếp có hệ thống, được xây dựng để có những phương tiện hành nghề thích hợp, được đào tạo để có đội ngũ những người làm báo chuyên nghiệp, báo chí Phật giáo Việt Nam có thể cung cấp những thông tin xác thực mang tính thuyết phục về kết quả an lạc ở những cộng đồng biết áp dụng lối sống của Phật giáo, cung cấp những tài liệu có giá trị về Phật học cho những người có mong muốn học hỏi về Phật pháp, làm cầu nối cho những vị thí chủ muốn thực hiện hạnh bố thí đối với những người cần được giúp đỡ về mọi mặt; qua đó, báo chí Phật giáo góp phần đưa đạo Phật vào cuộc sống hàng ngày của mọi người, mọi cộng đồng. Khi cần, báo chí Phật giáo là phương tiện phủ bác những thông tin sai lạc về cộng đồng Phật tử do những nguồn ác ý nêu ra, nhưng mặt khác, báo chí Phật giáo cũng phải là tiếng còi hiệu sớm phát hiện những lầm lạc trong sinh hoạt Phật giáo để các bậc tôn túc có biện pháp uốn nắn kịp thời. Báo chí Phật giáo cũng bày tỏ nguyện vọng của các cộng đồng Phật tử trước các hoạt động Phật sự có liên quan, mặt khác, cũng là phương tiện hướng dẫn các hoạt động theo chủ trương chung của Giáo hội. Trong một số trường hợp, báo chí Phật giáo là phương tiện trao đổi kiến giải giữa những người có quan tâm về những vấn đề liên quan đến Phật giáo. Nói chung, báo chí Phật giáo vừa là một diễn đàn, vừa là người quan sát, vừa làm trung gian cho tất cả những ai mong muốn đóng góp vào việc xây dựng ngôi nhà Phật pháp bền vững. Ngoài ra, trong việc diễn đạt, báo chí Phật giáo cũng luôn chú trọng đến việc gìn giữ tính trong sáng của ngôn ngữ, làm mới văn phong trong phạm vi cho phép; và như vậy, báo chí Phật giáo cũng có một vai trò nho nhỏ trong việc phát triển ngôn ngữ dân tộc. Tất nhiên, báo chí Phật giáo là một phương tiện hoằng pháp quan trọng, nhưng không nhằm mục đích mở rộng số lượng tín đồ, mà nhắm đến việc quảng bá lối sống của người con Phật.

Để có thể có được vị trí và vai trò như vậy, báo chí Phật giáo cần phải được tổ chức chu đáo, những người làm việc trong ngành báo chí Phật giáo phải được huấn luyện cặn kẽ để hiểu rõ nhiệm vụ của mình trong hệ thống báo chí Phật giáo. Trên hết, những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí Phật giáo phải khẳng định tinh thần phụng sự cộng đồng. Kinh điển vẫn nhắc nhở, “phụng sự chúng sinh là cúng dường chư Phật,” do vậy, phụng sự cộng đồng một cách không vụ lợi chính là phụng sự Tam Bảo. Với tinh thần đó, việc nghiên cứu về những tiêu chuẩn của hoạt động báo chí và đạo đức của người làm báo là điều hết sức cần thiết.

II. ĐẠO ĐỨC BÁO CHÍ

Như đã nêu, báo chí có một vai trò vô cùng quan trọng trong việc định hướng dư luận. Tuy nhiên, trong thế giới toàn cầu hóa ngày nay, sự hội nhập giữa các xã hội từ xưa vẫn có ngăn cách đang càng lúc càng mở rộng đến độ mọi biên giới có thể xóa nhòa, thông tin có thể đến từ nhiều nguồn mà quần chúng, nghĩa là những người đọc, luôn luôn có thể kiểm chứng tính xác thực của chúng một cách dễ dàng. Chính vì thế mà Tony Burman, cựu tổng biên tập của một hãng tin lớn trên thế giới là CBC News, đã phát biểu, “Mọi tổ chức báo chí đều chỉ có thể dựa vào danh tiếng và sự được tín nhiệm của chính mình.”

Báo chí là một hoạt động văn hóa phát triển trước hết ở phương tây với lịch sử vài trăm năm, đã kết tập được nhiều kinh nghiệm, đã đúc kết nhiều pho sách về đạo đức báo chí; do đó, chắc chắn các nền báo chí mới phát triển sau này có thể học hỏi được nhiều từ quan điểm đạo đức báo chí của các quốc gia Âu Mỹ. Vì vậy, trước khi bàn về đạo đức của người làm báo Phật giáo Việt Nam, việc tìm hiểu đạo đức báo chí phương tây là điều cần thiết.

A. Quan điểm đạo đức báo chí của phương tây

1. Một chút lịch sử

Những tờ báo in đầu tiên của loài người xuất hiện trong thế kỷ thứ 17 ở châu Âu. Đó là những tờ công báo, do chính quyền bảo trợ xuất bản để phục vụ mục đích tuyên truyền chính sách, giải thích những quyết định của chính phủ. Ở Pháp có tờ La Gazette do Théophraste Renaudot làm chủ bút phát hành số đầu tiên vào khoảng tháng 5-1631, được bảo trợ bởi Hồng y Richelieu là thủ tướng của vua Pháp Louis XIII. Ở Anh là tờ Oxford Gazette phát hành số đầu tiên khoảng tháng 11-1665, sau đó đổi tên thành London Gazette, được hoàng gia Anh dưới triều đại Charles đệ nhị bảo trợ. Thế kỷ thứ 17 ở châu Âu là thời kỳ diễn ra cuộc cách mạng khoa học, là lúc chương trình khai thác các thuộc địa ở châu Mỹ bắt đầu có những thành quả thấy được, là lần đầu tiên người dân châu Âu biết đến tình trạng đại khủng hoảng với cuộc chiến tranh ba mươi năm (1618-1648) giữa những người Tin lành và những người Thiên chúa giáo La Mã, cuộc chiến tranh của Liên minh Thần thánh (1667-1683) giữa người Thổ Nhĩ Kỳ với tàn dư của đế quốc La Mã. Trong bối cảnh đó, nhu cầu thông tin của quẩn chúng ngày càng tăng, những tờ công báo không đáp ứng được, chính quyền phải nhân nhượng cho phép tư nhân ra báo nhưng đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ bằng những biện pháp cấp phép khó khăn và có sự kiểm duyệt gắt gao; vì lẽ ngay từ bấy giờ báo chí đã bắt đầu quan tâm đến đời sống người dân, tấn công sự hủ bại của chính quyền và giai cấp tăng lữ Thiên chúa giáo ở thượng tầng kiến trúc của xã hội. Mặc dù bị kiểm soát gắt gao, chính trong giai đoạn này, những hình thức báo chí mới mẻ như phóng sự bắt đầu có mặt trên các trang báo.

Thế kỷ thứ 18 được mệnh danh là thế kỷ ánh sáng ở phương tây, giai đoạn mà triết học và khoa học nở rộ với nhiều phát minh mới và những tư tưởng nhân bản được phục hồi. Nhiều triết gia đã mơ ước một thời kỳ tươi đẹp cho nhân loại. Sự khai thác thuộc địa ở châu Mỹ đã đem lại cho châu Âu một giai cấp trung lưu mới, giàu có, tự tin và khao khát hưởng thụ mọi dục lạc. Trong thời gian này, xuất hiện loại báo chí có mục đích đem lại sự thư giãn cho công chúng cùng với loại tiểu thuyết đăng từng kỳ trên mặt báo. Ở Anh xuất hiện những tờ báo như The Spectator (1711) và The Gentleman’s Magazine (1731) với tôn chỉ hướng dẫn công chúng cách ứng xử trong thời đại mới thu hút giai cấp trung lưu. Đặc biệt, The Female Spectator (1744) là tờ báo đầu tiên do phụ nữ xuất bản viết về phụ nữ được hưởng ứng nhiệt liệt. Ở Thụy Sĩ có tờ Feuille d’Avis de Neuchâtel là tờ nhật báo đầu tiên viết bằng tiếng Pháp xuất hiện năm 1738 và phát hành liên tục đến tận ngày nay dưới tên L’Express. Ở Pháp, mãi đến năm 1777 mới có tờ nhật báo đầu tiên là tờ Journal de Paris. Tờ báo này đã đem lại những tin tức mới nhất cho công chúng khi xảy ra cuộc cách mạng Pháp năm 1789. Trong vùng New England quy tụ 13 thuộc địa của Anh ở châu Mỹ, mặc dù máy in đã có mặt từ thế kỷ 17 nhưng phải đến năm 1704 mới có một dạng thư-bản tin (news-letter) được phát hành ở Boston. Năm 1721, James Franklin phát hành tờ New England Courant, đăng tải những điều mà người đọc cần và gợi hứng cho người đọc chứ không chỉ những gì được chính quyền thực dân cho phép. Tờ báo của Franklin tấn công thẳng các nhà cầm quyền chính trị và tôn giáo, do đó chỉ hai năm sau tờ báo của ông bị cấm. Năm 1728, người em của Franklin là Benjamin Franklin cho ra đời tờ Pennsylvania Gazette, nhanh chóng trở thành tờ báo có số phát hành rộng rãi. Sự thành công của Franklin kích thích nhiều người tham gia làm báo và những tờ báo của họ đã góp phần thúc đẩy cuộc chiến tranh cách mạng Hoa Kỳ (1775-1783). Năm 1776, bản Tuyên ngôn độc lập của Hiệp chủng quốc Mỹ châu ra đời khẳng định quyết tâm giành độc lập cho thuộc địa châu Mỹ của người Anh; và năm 1783, với hiệp ước Paris, người Anh buộc phải công nhận sự độc lập của Hoa Kỳ, một quốc gia mới có một chính thể mới, chính thể dân chủ tự do với các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp thuộc về ba cơ quan khác nhau để tránh tình trạng độc tài.

Tin tức báo chí nói về sự thắng lợi của cách mạng Hoa Kỳ đã góp phần đẩy nhanh cuộc cách mạng tư sản dân quyền ở Pháp 1789 và cách mạng Pháp cũng đưa ra một bản tuyên bố về nhân quyền và dân quyền. Các văn kiện cách mạng này đều khẳng định con người có các quyền tự do trong đó có tự do tín ngưỡng, tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và tự do báo chí. Hiến pháp Hoa Kỳ được chấp thuật vào năm 1787 và được ban bố vào năm 1789 được coi là bản hiến pháp dân chủ đầu tiên của loài người. Hai năm sau (1791), cơ quan lập pháp Hoa Kỳ lại phê chuẩn 10 tu chính án của Hiến pháp, trong đó tu chính án đầu tiên khẳng định ngành lập pháp Hoa Kỳ không bao giờ ban bố bất kỳ một đạo luật nào có thể hạn chế quyền tự do ngôn luận.

Báo chí ở Tây Âu và Bắc Mỹ trong thế kỷ thứ 18 đã góp phần truyền bá tư tưởng nhân bản, tranh đấu cho nhân quyền và góp phần xây dựng nên một chế độ chính trị hoàn toàn mới cho đến bấy giờ, chế độ dân chủ tự do tôn trọng quyền con người. Tuy nhiên, giới nghiên cứu cho rằng cũng chính trong giai đoạn này, báo chí đã bắt đầu xuất hiện những khuynh hướng đồi trụy.

Thế kỷ thứ 19 và thế kỷ thứ 20 chứng kiến sự lên ngôi của báo chí. Với quyền tự do, báo chí trở thành một quyền lực, quyền thứ tư đứng sau các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Và sự lên ngôi của báo chí đã kéo theo những tệ nạn của báo giới với sự xuất hiện của những tờ báo chú trọng đến lãnh vực thương mại. Nhờ khai thác thuộc địa, mở mang thương mại, tiến bộ kỹ thuật… các nước đế quốc đã tích tụ được những khối tài sản khổng lồ, hình thành những tầng lớp có của khao khát hưởng thụ. Để thu hút độc giả, đã xuất hiện những tờ báo thương mại chú ý đến việc kích thích thị hiếu tầm thường của giới giầu có. Trong lúc những tờ báo chuyên nghiệp mở rộng hoạt động bằng những tin tức xác thực và nóng bỏng về những vấn đề chính trị, quân sự, xã hội và những bài bình luận sắc sảo về thời cuộc, thì những tờ báo thương mại chú ý đến việc khai thác những chuyện dung tục, tầm thường và tìm cách gây sửng sốt cho độc giả bằng những tin tức bị bóp méo. Điển hình cho loại báo chí này là tờ News of the World phát hành số đầu tiên vào năm 1843 ở Anh, một tờ báo bán rẻ nhất thời bấy giờ và nhắm đến khối độc giả bình dân là giai cấp công nhân mới biết đọc biết viết. News of the World nhanh chóng được biết đến như là kẻ cung cấp hàng đầu những tin tức về tội hình sự, những điều gây sửng sốt và kích động. Hầu hết nguồn tài liệu để viết bài đưa tin của tờ báo này là từ những hồ sơ công tố, những biên bản lập vi bằng của cảnh sát về những loại tội phạm mô tả những nơi bị kết luận là nhà chứa, những kẻ vô gia cư, những người phụ nữ “vô đạo đức”… Để có tin tức, các nhà báo của News of the World không bỏ qua thủ đoạn nào, từ nghe lén điện thoại đến mua chuộc cảnh sát và gài bẫy các nạn nhân. Năm 2006, tờ báo bị kết tội nghe lén điện thoại và hàng loạt biên tập viên của báo bị câu lưu. Gần đây vụ bê bối liên quan đến cô bé Milly Dowler đã khiến công chúng Anh nổi giận và cuối cùng tờ báo phải tự đình bản vào ngày 7-7-2011.

Không chỉ những tờ báo thương mại mới có những biện pháp lấy tin vi phạm đời tư các cá nhân mà ngay cả những người làm báo thiếu cẩn trọng vì nôn nóng phát hiện vụ việc hoặc khao khát giải thưởng làm báo cũng có lúc đi quá phận sự của người làm báo. Nhận thấy những hành vi của một số người làm báo là không thỏa đáng, các định chế báo chí đứng đắn đã đặt ra những quy tắc đạo đức của nghề báo và của người làm báo. Mặt khác, các quốc gia Tây Âu và Bắc Mỹ cũng ban hành nhiều luật lệ nhằm ngăn ngừa sự vi phạm của người làm báo trong lúc hành nghề. Tuy nhiên, vì quan niệm báo chí là quyền lực thứ tư, việc ngăn chận sự vi phạm của người làm báo vẫn không ảnh hưởng đến quyền tự do báo chí.

2. Đạo đức báo chí theo quan điểm phương tây

a. Tổng quan

Tháng 12 năm 1948, Liên hiệp quốc thông qua một bản tuyên ngôn về nhân quyền nêu rõ mọi người sinh ra đều tự do và bình đẳng về phẩm giá và về các quyền của con người, trong đó ở điều thứ 19 có nêu rõ mọi người có quyền tự do có ý kiến riêng và phát biểu ý kiến đó. Trên tinh thần các cuộc vận động cách mạng dân chủ tư sản ở Mỹ và ở Pháp, các quốc gia dân chủ phương tây diễn dịch các quyền này thành quyền tự do về báo chí, hầu hết được nêu trong hiến pháp của mỗi nước. Tuy không can thiệp vào hoạt động báo chí, nhưng luật pháp của các quốc gia đều có những quy định nhằm ngăn chận sự lạm quyền của báo chí; chẳng hạn, về các thông tin của chính phủ, mọi chính phủ đều phân biệt những thông tin nào được phép phổ biến cho công chúng và những thông tin nào thuộc loại phổ biến hạn chế hay tuyệt mật không thể tiết lộ với mục đích bảo vệ lợi ích quốc gia. Hầu hết các tổ chức làm báo của phương tây đều tự đưa ra những quy định của tổ chức mình và yêu cầu những người thuộc tổ chức phải tuân thủ. Các tổ chức báo chí cũng họp thành những hiệp hội báo chí để bảo vệ quyền người làm báo, và những hiệp hội này cũng nêu ra các quy định về đạo đức nghề nghiệp.

b. Ủy ban Hutchins và Hiệp hội Nhà báo Chuyên nghiệp Hoa Kỳ

Mặc dù báo chí dân chủ phương tây có quyền tự do nhưng xã hội phương tây cũng tôn trọng quyền tự do cá nhân và báo chí không có quyền làm phương hại đến lợi ích quốc gia, lợi ích xã hội, lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân. Do đó, nền báo chí dân chủ phương tây tự đặt ra cho họ những tiêu chuẩn của việc hành nghề gọi là hệ thống đạo đức báo chí.

Trong thời gian xảy ra thế chiến thứ hai, vị chủ báo của nhật báo Times và tạp chí ảnh Life (Hoa Kỳ) là Henry Luce có đề nghị với Giáo sư Robert Hutchins là Viện trưởng Viện đại học Chicago lúc bấy giờ giúp tuyển mộ một ủy ban thực hiện việc tìm hiểu về chức năng thích đáng của hoạt động truyền thông trong một nền dân chủ hiện đại. Sau hơn bốn năm cân nhắc, mãi đến năm 1947, Ủy ban này mới đưa ra một bản hướng dẫn tổng quát gồm 7 điều:

1. Bất kỳ ai được hưởng một phạm vi tự do đặc biệt, như một nhà báo chuyên nghiệp chẳng hạn, đều có một nghĩa vụ đối với xã hội trong việc sử dụng quyền hạn và tự do của mình một cách có trách nhiệm.

2. Phúc lợi của xã hội là tối cao, quan trọng hơn hẳn sự nghiệp của từng cá nhân hoặc kể cả những quyền cá nhân.

3. Báo chí phải trình bày những tin tức có ý nghĩa, chính xác, và tách biệt với ý kiến riêng.

4. Báo chí phải phục vụ như một diễn đàn cho việc trao đổi những bình luận, phê phán và để mở rộng việc tiếp cận những quan điểm khác biệt.

5. Báo chí phải hướng đến một hình ảnh có tính cách đại diện cho mọi cộng đồng họp thành xã hội bằng cách tránh những định kiến và phải kể đến những cộng đồng thiểu số.

6.Báo chí phải làm sáng tỏ những mục tiêu và những giá trị của xã hội; hàm ý là một lời kêu gọi tránh việc làm thỏa mãn cho nhóm thuộc mẫu số chung nhỏ nhất.

7.Báo chí phải mang lại một sự đưa tin rộng rãi về những gì được biết liên quan đến xã hội.

Tất cả những điều hướng dẫn tổng quát trên đều quan trọng vì báo chí cần phải giữ một quan điểm trung tính, chỉ cung cấp những sự thật căn bản và cho phép độc giả hình thành quan điểm riêng của họ dựa trên những thông tin nhận được. Báo chí không áp đặt quan điểm của mình hay của nhóm mình đối với người đọc.

Bản hướng dẫn tổng quát của Ủy ban Hutchins đã gợi ý cho Hiệp hội nhà báo Chuyên nghiệp Hoa Kỳ (Society of Professional Journalists) đưa ra một bản quy tắc đạo đức của người làm báo, ngoài những điều khoản có tính cách cụ thể hóa và chi tiết hóa những hướng dẫn tổng quát trên dưới đề mục chung là Tìm kiếm sự thật để tường thuật, có đưa thêm ba đề mục chính là: Giảm đến mức tối thiểu sự tác hại; Hành động một cách độc lập; và Có trách nhiệm.

c. Nghị quyết của nghị viện châu Âu

Đặc biệt, vào năm 1993, Nghị viện Liên hiệp châu Âu (European Parliament) thông qua nghị quyết số 1003 nói về đạo đức của báo chí, là một trong những văn bản hiếm có của giới lãnh đạo chính trị phương tây bàn về vấn đề này. Bản nghị quyết này gồm 6 mục với 38 điều. Mục thứ nhất nêu sự phân biệt giữa tin tức và ý kiến riêng; mục thứ hai xác định quyền được thông tin là một quyền căn bản của con người và phân biệt chức trách vai trò giữa người sở hữu cơ sở báo chí, người chịu trách nhiệm về cơ sở báo chí và người thực hành việc làm báo với tư cách nhà báo chuyên nghiệp; mục thứ ba nêu rõ chức năng báo chí và nêu rõ như thế nào là các hoạt động mang tính đạo đức của báo chí; mục thứ tư chỉ có một điều nói về những luật lệ quản trị đối với ban biên tập; mục thứ năm nói về những tình huống có tranh chấp và những trường hợp cần bảo vệ đặc biệt; và mục cuối cùng nói về đạo đức tổng quát cùng với việc tự đặt ra điều luật phải theo của các cơ sở báo chí.

d. Các bản quy tắc đạo đức do những cơ sở báo chí phương tây tự đặt ra cho chính mình

Giới báo chí của các nước dân chủ phương tây đều tập hợp chung quanh các hội nhà báo của quốc gia mình, là một hình thức hội nghề nghiệp. Một quốc gia có thể có nhiều hội nhà báo khác nhau quy tụ những người làm báo theo các khuynh hướng hoặc mối quan tâm khác nhau; và mỗi hội nhà báo ấy đều có những bộ quy tắc hành nghề của mình. Bên cạnh đó, hầu như mỗi cơ sở báo chí cũng có những bộ quy tắc hành nghề của riêng cơ sở ấy. Có những bản quy tắc chỉ nêu những điều mục có tính cách hướng dẫn, nhưng cũng có những bản quy tắc như của Công ty quản trị tờ New York Times chứa đựng 139 điều, quy định hết sức chi tiết về hành vi của người làm báo, kể cả việc người làm báo nhận quà từ những đối tác của mình hoặc được đối tác cung cấp phương tiện ăn ở và đi lại trong lúc hành nghề ở nơi cách xa trú quán. Có thể dẫn thêm về những bản quy tắc hành nghề báo chí của tổ hợp truyền thông Anh Quốc British Broadcasting Corporation (BBC) hay Công ty điều hành truyền thông Pháp Quốc Le Monde. Nói chung, tất cả những bản quy tắc đạo đức của người làm báo đều có tính chất chung là một bản triển khai chi tiết bảy quy tắc của Ủy ban Hutchins như nói ở trên.

3. Một bản quy tắc đạo đức làm mẫu

Để hiểu rõ các quy tắc đạo đức của người làm báo phương tây, giáo trình này giới thiệu bản quy tắc đạo đức của Hiệp hội Nhà báo Chuyên nghiệp Hoa Kỳ (Society of Professional Journalists), được dịch từ nguyên văn tiếng Anh.

Lời nói đầu

Thành viên của Hiệp hội Nhà báo Chuyên nghiệp tin rằng sự sáng suốt của công chúng là nguyên mẫu của công lý và là nền tảng của dân chủ. Nhiệm vụ của người làm báo là đẩy mạnh những mục đích ấy bằng cách tìm kiếm sự thật để đưa ra một bản mô tả đầy đủ và ngay thẳng về những sự kiện và những vấn đề. Những nhà báo tận tâm của mọi ngành truyền thông đều cố gắng phục vụ công chúng với sự chu đáo và tính trung thực. Sự chính trực nghề nghiệp là hòn đá tảng cho sự đáng tin cậy của một người làm báo. Thành viên của Hiệp hội chia sẻ một quyết tâm về hành vi đạo đức và chấp nhận bản quy tắc này để công bố những nguyên tắc và tiêu chuẩn hành nghề của Hiệp hội.

TÌM KIẾM SỰ THẬT ĐỂ TƯỜNG THUẬT

Nhà báo phải trung thực, công bằng và can đảm trong việc thu thập, tường thuật và diễn giải thông tin

+ Nhà báo phải:

- Kiểm chứng tính xác thực của thông tin từ mọi nguồn và cẩn thận tránh mọi nhầm lẫn không cố ý. Sự cố ý bóp méo sự thật là điều không thể tha thứ.

- Sốt sắng tìm kiếm nhân vật chính trong bản tin để cho họ có cơ hội trả lời trước những cáo buộc về hành vi sai trái.

- Nhận diện nguồn tin bất cứ khi nào có thể thực hiện được. Công chúng được quyền có được càng nhiều thông tin càng tốt từ những nguồn tin đáng tin cậy.

- Luôn hỏi rõ động cơ của người đưa tin trước khi hứa không cung cấp nhân thân người đưa tin. Nêu rõ những điều kiện kèm theo lời hứa giữ kín tên người đưa tin. Giữ lời hứa.

- Bảo đảm rằng những tựa bài, phần nhập đề của bản tin và các tài liệu quảng cáo, hình ảnh, tài liệu audio, video, biểu đồ, những đoạn ghi âm và những lời trích dẫn không bị trình bày sai lạc. Những chi tiết (hoặc tài liệu) này không được phép khiến cho những tình tiết phụ trở nên bị giản lược quá mức hoặc được nhấn mạnh.

- Không bao giờ làm biến dạng nội dung của những hình ảnh hay các đoạn video tin tức. Việc làm nổi bật hình ảnh để làm rõ về mặt kỹ thuật là điều được chấp nhận. Hãy ghi chú những đoạn ảnh lắp ghép hoặc hình ảnh minh họa.

- Tránh gây ấn tượng cho những sự kiện được nhắc lại hay những tin tức dàn dựng là các sự kiện. Nếu việc nhắc lại các sự kiện là điều cần thiết để tường thuật một bản tin mới thì phải nói rõ ra.

- Tránh những phương pháp dùng tay trong (nội gián) hay những phương pháp gian dối khác trong việc thu thập tin tức trừ trường hợp những phương pháp công khai truyền thống sẽ không thể mang lại những thông tin có tính cách sống còn đối với công chúng. Việc sử dụng những phương pháp đó cần phải giải thích trong khi tường thuật thông tin.

- Không bao giờ được đạo văn.

- Tường thuật một cách cụ thể về tính đa dạng và mức độ quan trọng của những kinh nghiệm của loài người, ngay cả khi đó là những điều không phổ biến.

- Kiểm tra những giá trị văn hóa của chính mình mà tránh áp đặt những giá trị đó lên người khác.

- Tránh định kiến về chủng tộc, giới tính, tuổi tác, tôn giáo, địa lý, khuynh hướng tình dục, tình trạng khuyết tật, diện mạo bên ngoài hoặc địa vị xã hội.

- Ủng hộ việc công khai trao đổi quan điểm, kể cả những quan điểm mà người làm báo không ưa.

- Dành tiếng nói cho những người không có điều kiện phát biểu; những nguồn thông tin chính thức và không chính thức có thể có giá trị như nhau.

- Phân biệt giữa sự biện hộ với việc tường thuật tin tức. Những điều mang tính phân tích và bình luận phải được nêu rõ và không để bóp méo sự thật hay bối cảnh.

- Phân biệt tin tức với quảng cáo và tránh việc làm lẫn lộn khiến ranh giới giữa tin tức và quảng cáo bị nhòa đi.

- Nhận biết một nghĩa vụ đặc biệt để bảo đảm rằng dịch vụ công ích được quản lý công khai và những báo cáo của chính phủ được mở rộng cho việc thanh tra.

GIẢM ĐẾN MỨC TỐI THIỂU SỰ TÁC HẠI

Nhà báo có đạo đức đối xử với những nguồn cung cấp thông tin, với chủ thể của nguồn tin và các đồng nghiệp như những con người cần được kính trọng.

+ Nhà báo phải:

- Thể hiện lòng trắc ẩn với những người có thể chịu những ảnh hưởng bất lợi vì bản tin được tường thuật. Có thái độ thông cảm đặc biệt trong lúc hành nghề có liên quan đến trẻ em và những nguồn cung cấp thông tin hay những chủ thể của nguồn tin thiếu kinh nghiệm.

- Có thái độ thông cảm trong lúc tìm kiếm tin tức hoặc phỏng vấn, chụp ảnh những người bị ảnh hưởng bởi thảm họa hay đang có sự đau buồn.

- Nhận thức rằng việc thu thập và tường thuật thông tin có thể gây hại hoặc tạo nên sự bất tiện. Theo đuổi tin tức không phải là một giấy phép cho sự ngạo mạn.

- Nhận thức rằng con người cá nhân có một quyền lớn hơn trong việc kiểm soát thông tin đời tư của mình so với những viên chức công cộng hay những người tìm kiếm quyền lực, ảnh hưởng hoặc sự chú ý. Chỉ khi nào nhu cầu của công chúng vượt quá thì mới có thể bào chữa cho việc xâm nhập vào đời tư của một người nào đó.

- Thể hiện thái độ đúng mực. Tránh việc thỏa mãn sự tò mò quá đáng.

- Cẩn thận trong việc nhận diện những kẻ tình nghi, những nạn nhân hay những tội phạm tình dục vị thành niên.

- Cân nhắc trong việc nêu tên những kẻ tình nghi phạm tội trước khi hồ sơ khởi tố được đưa ra.

- Cân bằng quyền được xét xử một cách công bình của kẻ tình nghi phạm tội với quyền của công chúng được thông tin.

HÀNH ĐỘNG MỘT CÁCH ĐỘC LẬP

Nhà báo hoàn toàn tự do trước mọi nghĩa vụ đối với bất kỳ một lợi ích nào ngoài quyền được biết của công chúng.

+ Nhà báo phải:

- Tránh mọi sự mâu thuẫn về quyền lợi, có thật hay do cảm nhận.

- Giữ gìn sự tự do trong giao thiệp và hành động có thể làm tổn hại đến sự chính trực hay phá vỡ sự đáng tin cậy.

Tin liên quan

Góc nhìn đạo đức học Phật giáo qua câu chuyện "Những con chim ẩn mình chờ chết"

Đạo đức học • 01/02/2013, 07:15

Chiến thắng tham ái bằng tham vọng là sự chiến thắng của thất bại này trên thất bại kia của người tu sĩ mà thôi. Điều quan trọng là cần có một lý tưởng chân chính hướng thượng, vượt lên trên tham muốn tầm thường của nhân thế, đó mới là sự chiến thắng thật sự nơi người tu.

Sự cần thiết của đạo đức trong đời sống

Đạo đức học • 01/02/2013, 07:15

Đọc các thông tin trên báo chí, đặc biệt là các trang tin điện tử hàng ngày, có thể thấy đầy dẫy những chuyện không tốt đẹp trong đời sống xã hội được phản ánh.Đọc các thông tin trên báo chí, đặc biệt là các trang tin điện tử hàng ngày, có thể thấy đầy dẫy những chuyện không tốt đẹp trong đời sống xã hội được phản ánh.